Gdzie smoki żyły, żyją i żyć będą, czyli definicja fantasy, Tworczosc.Unreal-Fantasy.PL: Twórczość - recenzje, literatura, fantastyka, science-fiction, opowiadania, książki

Nowości

H.P. Lovecraft - biografia - recenzja
Komentarzy: [0], 2012-05-24 13:17:27
"Wydawnictwo Zysk i s-ka odważyło się na nieco nietypowy krok. W roku 2010 jego nakładem ukazała się obszerna, zawierająca niemal 1200 stron biografia Lovecrafta, napisana przez S.T. Joshiego. Krok nietypowy, ponieważ książka sporo kosztuje, a skierowana jest raczej do grupy docelowej niż do ... (Czytaj więcej) 		Poprzednie artykuły:
 » Na krańcu świata - recenzja (0)
» Corvus. Życie wśród ptaków - recenzja (0)
» Kod Lucyfera - recenzja (0)
» Science Fiction Fantasy i Horror #78 - ... (0)
» Epic - recenzja (0)
» Transmigracja Timothy’ego Archera ... (0)
» Spoczywaj w pokoju - opowiadanie (0)
» Trylogia kosmiczna - recenzja (0)
» Księżyc prawdopodobieństwa - recenzja (3)
» Wróżebna Machina - recenzja (0)

Artykuły

Ostatnio komentowane:
» Księżyc prawdopodobieństwa (3)
» Obywatel, który się zawiesił (1)
» Honor złodzieja (4)
» Science Fiction Fantasy i Horror ... (2)
» Historia nudy (15)
» Filozofia Conana Barbarzyńcy (5)
» Strach mędrca, tom 1 (5)
» Dzieci demonów (2)
» Córka żywiołu (6)
» Kupiliśmy Zoo (1)
 Najczęściej komentowane:
» Dziewiąty Mag (91)
» Intruz (72)
» Córka Krwawych (32)
» Gone. Zniknęli. Faza pierwsza: ... (31)
» Zmierzch (20)
» Anioły i Demony (20)
» Andromeda znaczy śmierć (19)
» Córki Graala (18)
» Piknik na skraju drogi (18)
» Ptaki w mitach i legendach (18)
 Najpopularniejsze:
» Ptaki w mitach i legendach (41236)
» Intruz (37899)
» Dziewiąty Mag (36289)
» Sierociniec (24368)
» Córka Krwawych (24246)
» Zmierzch (21422)
» Piknik na skraju drogi (17239)
» Gone. Zniknęli. Faza pierwsza: Niepokój (16627)
» Zmierzch (13529)
» Andromeda znaczy śmierć (12621)

Więcej

Forum

Ostatnie tematy:

Losowe

Niesamowity Maurycy i jego Edukowane Gryzonie - recenzja
Komentarzy: [0], 2011-04-13 17:14:03
"Pisanina pana Pratchetta jest bliska memu sercu po pierwsze ze względu na jego poglądy filozoficzne (że pozwolę sobie użyć takiego podniosłego określenia), po drugie ze względu na jego cięty, brytyjski humor (jestem zdeklarowanym brytofilem). Nie znaczy to jednak, że traktuję ją bezkrytycznie, ... (Czytaj więcej) 		Interwencja - recenzja
Komentarzy: [2], 2010-02-07 17:06:56
"Od pewnego czasu (a konkretniej – od publikacji Kodu Leonarda Da Vinci) rynek księgarski zalewany jest licznymi pozycjami doszukującymi się przeróżnych spisków w sercu Kościoła, obalającymi dogmaty, odnajdującymi „nowe, przełomowe i rewelacyjne” znaczenia Biblii. (...) ... (Czytaj więcej)

Arena Albionu - polski MMOPRG
Artykuły >> Literatura >> Gdzie smoki żyły, żyją i żyć będą, czyli definicja fantasy

Autor: downbylaw
Data dodania: 2009-05-18 23:04:01
Wyświetleń: 10110

Gdzie smoki żyły, żyją i żyć będą, czyli definicja fantasy

„Czytelnicy fantastyki to młodzi ludzie płci męskiej, nie radzący sobie z rzeczywistością, mający kłopoty z płcią przeciwną i ‘emigrujący’ w świat literatury” – tak jeszcze całkiem niedawno mówił Stanisław Lem (Sapkowski & Bereś, 202). W międzyczasie fantastyka z pozycji którejś tam z kolei składowej kultury popularnej, awansowała na czoło literatury masowej i stała się biznesem, którego nijak nie sposób lekceważyć. Nie jest moim zadaniem w niniejszym tekście badać, jak do tego doszło – wystarczy rzec, iż fantastyka (rozumiem pod tym terminem fantasy, science fiction oraz horror) najpierw za sprawą Tolkiena, później Le Guin, Pratchetta oraz Dicka, a całkiem ostatnio Kinga, Gaimana czy Rowling, stała się obiektem nieskrywanej atencji milionów czytelników na całym świecie. Nie bez znaczenia na rodzimym rynku okazało się pisarstwo Sapkowskiego, a w skali globalnej liczne filmowe adaptacje oraz obrazy, które powstały w oparciu o autorskie scenariusze (na przykład Gwiezdne Wojny). W efekcie osiągnięte zostało coś, o czym jeszcze pół wieku temu nikomu się nie śniło – o fantastyce zaczęto mówić nie tylko na konwentach, ale i na łamach naukowych pism lub poważnych monografii. Pozostaje jednak podstawowe pytanie, na które nikt nie znalazł do tej pory satysfakcjonującej odpowiedzi: Czym jest fantastyka?

Chciałbym w tym momencie, zanim przejdę do omawiania problematyki związanej z odpowiedzią na powyższe pytanie, uściślić pewne kwestie. Wypadałoby bowiem odrzucić dwie składowe z wcześniej wymienionej przeze mnie trójcy stanowiącej fantastykę. Problemów nie narzuca, przykładowo, zdefiniowanie horroru – Krystyna Walc w Słowniku literatury popularnej wskazuje dwa elementy dla horroru niezbędne: obecność czynniku nadprzyrodzonego oraz cel jakim jest „ewokacja grozy” u czytelnika (222). Podobnie jasne wydaje się postawienie sprawy z science fiction. Leszek Pułka stwierdza, że jest to „odmiana prozy [...] w której świat przedstawiony mieści się w przyszłości w stosunku do czasu powstania tekstu i jest współtworzony przez wizje oraz prognozy dotyczące przewidywanego rozwoju techniki, nauki i masowej komunikacji.” Przydać mogłoby się w tym momencie doprecyzowanie autorstwa Ursuli Le Guin, która zaproponowała (między innymi w ramach wywiadu dla magazynu „Locus”), aby traktować jako science fiction te wizje świata przyszłości, które kładą choćby minimalny nacisk na aspekt naukowy 1. Tym samym możemy spokojnie postrzegać jako science fiction takie utwory jak Żołnierze Kosmosu Heinleina lub Neuromancer Gibsona, jednocześnie wykluczając z tego grona chociażby wspomniane Gwiezdne Wojny.  

Sprawa komplikuje się jednak niezwykle, kiedy przejdziemy do omawiania fantasy. Pojawia się bowiem problem zbytniego zawężania bądź rozszerzania tego terminu, efekt zaś jest taki, że – zależnie od przyjętej przez krytyków skrajności – za fantasy uznaje się praktycznie tylko Tolkiena i Lewisa albo wszystko, co zawiera w sobie choćby cień niezwykłości: od Biblii, poprzez Kubusia Puchatka, na Szatańskich Wersetach kończąc. Na czym więc polega ta trudność? 

Spójrzmy w pierwszej kolejności, na instrument w dużej mierze kształtujący świadomość współczesnego odbiorcy literatury: Internet. Wikipedia podaje taką definicję fantasy:

Fantasy (z ang. fantazja) – nurt literacki, obejmujący także inne dziedziny twórczości, wywodzący się z szeroko rozumianej fantastyki, zawierający elementy niewystępujące w świecie realnym i niemożliwe do wytłumaczenia w sposób naukowy (takie jak np magia, mityczne bądź baśniowe istoty, nadnaturalne moce). W odróżnieniu od baśni i bajek, w fantasy wydarzenia i postacie są nacechowane realizmem (o ile pominie się elementy niewytłumaczalne).

Utwory tego nurtu są najczęściej umiejscowione w fikcyjnym świecie, w którym poza zwykłymi prawami fizyki i biologii działa też magia oraz inne nadnaturalne moce. Do świata przedstawionego należy przeważnie rozległy zestaw rekwizytów swobodnie zaczerpniętych ze średniowiecza i starożytności, rzadziej z okresu renesansu lub epoki wczesnoprzemysłowej.

Takie przedstawienie terminu może wydawać się adekwatne tylko na pierwszy rzut oka. Pewne wątpliwości, co do zasadności powyższej definicji, rodzą się przy stwierdzeniu, że „w odróżnieniu od baśni i bajek, w fantasy wydarzenia i postacie są nacechowane realizmem”. Gdy dłużej się nad tym zastanowić, dojść można do wniosku, że jest to raczej pobożne życzenie, aniżeli faktyczny wymóg. Za przykład służyć może Majipoor Roberta Silverberga. Mamy tam do czynienia z wielomiliardowym społeczeństwem rządzonym przez dwie osoby, z których jedna mieszka w gigantycznym podziemiu, a druga na szczycie góry wysokiej na pięćdziesiąt kilometrów (Legendy 262). Nie trzeba politologa, by stwierdzić iż taki system sprawowania rządów jest z góry skazany na niepowodzenie, a w takim przypadku trudno mówić o realizmie. Ponadto świat Majipooru stoi też w opozycji do drugiej części oferowanej na łamach Wikipedii definicji. Dzieje się tak, ponieważ u Silverberga obok elementów rodem ze średniowiecza, pojawiają się chociażby „zaawansowane maszyny [które] utrzymywały atmosferę i klimat wiecznej wiosny” (Legendy, 262). Wypada zresztą zaznaczyć, iż wspomniana część definicji mówiąca o rekwizytach przynależnych do minionych epok, może wydawać się trafną wyłącznie osobom nie mającym z fantasy styczności i opierającym swoje wnioski na klasykach pokroju Władcy Pierścieni lub Opowieści z Narnii. Co bowiem z rozgrywającymi się współcześnie utworami Gaimana (Amerykańscy Bogowie, Chłopaki Anansiego) – czy przez obecność samochodów oraz broni palnej w miejscu rumaków i mieczy stały się mniej fantastyczne? Równie nieprzystająca do tej definicji jawi się Mroczna Wieża Kinga, gdzie przeplatają się ze sobą colty rodem z dzikiego zachodu, roboty i pseudo-gotyckie zamki. Natomiast doskonale spełnia podane warunki przykładowo Burza Szekspira albo Tristan i Izolda – utwory wartościowe, ale mające z fantasy obecnej w wyobrażeniu współczesnych czytelników tyle wspólnego, co Noc Żywych Trupów z kinem niezależnym.  

Jako że Internet nie oferuje nam zadowalającej odpowiedzi, przejdźmy do uniwersum dla fantasy bardziej, zdawać by się mogło, stosownego. Korzystałem ze Słownika literatury popularnej przy definicjach science fiction oraz horroru, wypadałoby więc zerknąć również, co owo dzieło ma nam do zaoferowania, gdy mowa o fantasy. Współpracujące przy tym haśle Anna Gemra i Edyta Rudolf już na wstępie zaznaczają, że nie istnieje „jedna spójna definicja fantasy” (149). Oferują zamiast tego spis cech najczęściej, ich zdaniem, spotykanych wśród utworów przynależnych temu gatunkowi:

Oś konstrukcyjną utworów fantasy stanowi wędrówka bohatera (nie musi być nim człowiek), który ma do spełnienia określoną misję. Jej ostatecznym celem jest zwykle ocalenie świata (motywem podstawowym jest walka Dobra ze Złem) i tym samym, rozpoczęcie nowej epoki w dziejach. Istotnymi kategoriami w tekstach fantasy są Przypadek, Los, Fatum, od których zależy los bohatera. W tym sensie nie ma on możliwości kierowania własnym życiem, lecz musi podporządkować się szeroko rozumianemu dobru ogółu. Podróż, mająca zazwyczaj charakter questu (poszukiwania), prowadzi do głębokiej przemiany protagonisty lub / i świata (co stanowi element różniący fantasy od baśni). Bohaterowi towarzyszy w wędrówce „krąg pomocników” [...], co stanowi metaforę prymatu życia społecznego nad izolacjonizmem. Finałowa walka podkreśla dojrzałość bohatera i ujawnia jego tożsamość. (149)  

Od razu zauważyć można, iż za szkielet tej definicji posłużył autorkom Władca Pierścieni i nie można ich za to winić – wszak to właśnie utworowi Tolkiena zawdzięczamy w dużej mierze obecną popularność fantasy oraz znaczną część wykorzystywanych powszechnie motywów. Na korzyść powyższej definicji przemawia fakt, iż tę samą (bądź bardzo zbliżoną) strukturę fabularną wykorzystywali najznamienitsi fantaści ostatniego półwiecza – wymienić wystarczy Ursulę Le Guin (Czarnoksiężnik z Archipelagu, 1968), Stephena Kinga (cykl Mrocznej Wieży, 1970-2004), Orsona Scotta Carda (cykl o Alvinie Stwórcy, od roku 1987 wciąż nieukończony) czy Philipa Pullmana (trylogia Mroczne Materie, 1995-2000). Powyższa definicja staje się jednak zupełnie nieprzydatna, gdy skupimy się nie na powieściach, ale na opowiadaniach – będących przecież integralną częścią gatunku. Gdy przyjrzymy się Sapkowskiemu i opowiadaniom o wiedźminie Geralcie, okazuje się, że definicja zaproponowana przez Gemrę i Rudolf nie ma nic wspólnego z fantasy: Geralt bowiem przez gro czasu podróżuje samotnie, większość tekstów rozgrywa się w jednym miejscu (o wędrówce nie może więc specjalnie być mowy), a zamiast walki dobra ze złem czytelnik otrzymuje najczęściej obraz świata pełnego szarości i niejednoznaczności. Sapkowski nie jest zresztą odosobnionym przykładem; podobnie ma się sprawa z opowiadaniami Anny Kańtoch (zbiory Diabeł na Wieży i Zabawki Diabła), Jakuba Ćwieka (Kłamca 1-3), a w literaturze zachodniej chociażby z Howardowskimi tekstami o Conanie. Problematyczna staje się też kwestia tych utworów, które pozbawione są podstawowego dla definicji Gemry i Rudolf elementu: podróży. Z taką bowiem sytuacją mamy do czynienia zaskakująco często: wymienić tu wypada Harry’ego Pottera (wszystkie tomy poza ostatnim, siódmym), Księgę Cmentarną Neila Gaimana, Ucznia Skrytobójcy Robin Hobb oraz mnogość dzieł Terry’ego Pratchetta wchodzących w skład serii Świata Dysku. Niemniej jednak zaznaczyć trzeba, iż Gemra i Rudolf stworzyły definicję, która może stanowić użyteczne narzędzie badawczo-krytyczne dla ludzi zajmujących się fantasy.  

Nie można tego niestety powiedzieć o wielu koncepcjach autorów zagranicznych. Dopiero gdy spojrzymy na absurdalne definicje wysuwane przez znanych badaczy literatury, możemy zacząć zdawać sobie sprawę z tego, jak dalece pogardzanym i niezrozumianym gatunkiem fantasy pozostawało przez całe dziesięciolecia. 

Cytowany w How to Write Tales of Horror, Fantasy & Science Fiction profesor Robert A. Collins wskazuje na podstawowy element gatunku twierdząc, iż fantasy charakteryzuje tzw. „wish-fulfillment motif”(2). Ta definicja – którą nota bene znajdziemy u mnóstwa innych teoretyków literatury – sprowadza fantasy do rangi gatunku, który oferuje czytelnikom spełnienie życzeń niemożliwych w rzeczywistości: wchodzić w to będą więc zarówno pojedyncze motywy (smoki, jednorożce, rozmawianie ze zwierzętami), jak i elementy o dużo większym znaczeniu intelektualnym i psychologicznym (magia, życie po śmierci, nieśmiertelność, zwycięstwo dobra nad złem). Autorzy How to Write... pokusili się jeszcze o stwierdzenie, że tak jak różne są sny i koszmary nawiedzające nas wszystkich, tak wiele jest sposobów przedstawiania fantasy – trudno jednak takie stwierdzenie uznać za mające jakąkolwiek wartość naukową.  

Niezdolność zagranicznych krytyków do znalezienia właściwej definicji dla fantasy doskonale obrazuje Marek Oziewicz w swojej książce One Earth, One People 2. Zauważa on przede wszystkim, iż teoretyków zajmujących się fantasy może ogólnie podzielić na tych, którzy za fantastyką nie przepadają (co za tym idzie, ich definicje z góry można przyjąć, że nie będą tożsame z oczekiwaniami fanów) oraz tych, którzy są tego gatunku nie tylko krytykami, ale też czytelnikami.  

Za jeden z przykładów tego, jak bardzo nietypowe podejście do fantasy prezentowali niektórzy badacze, może służyć opinia Rosemary Jackson (cytowanej przez Oziewicza), która za „trzon” gatunku uznaje autorów takich jak Poe, Dinesen, Gautier, Kafka czy Lovecraft, a za podstawową jego tematykę przyjmuje „nienaturalne stany psychiczne, urojenia i halucynacje”. Jackson idzie o krok dalej i wspomina o Tolkienie, Lewisie oraz Le Guin, twierdząc iż tworzone przez tych autorów fantasy powinno być raczej traktowane jako romans rycerski lub baśń (Oziewicz, 43).  

Podobnie absurdalne wydają się wnioski Christine Brooke-Rose, która analizując Władcę Pierścieni za pomocą strukturalistycznych technik Todorova dochodzi do wniosku, iż opowieść Tolkiena „jest zbyt cudowna (w znaczeniu obecności elementów nadprzyrodzonych; autorka korzysta ze słowa „marvellous”) jak na twórczość realistyczną oraz zbyt realistyczna na twórczość cudowną”, co czyni, w jej opinii, Władcę Pierścieni najsłabszym przykładem połączenia cudowności i realizmu (Oziewicz, 46). Są to słowa dość kontrowersyjne zważywszy, że tyczą książki uznanej w rankingu brytyjskiego Channel 4 za najlepszą powieść XX wieku. 

Wśród wymienionych przez Oziewicza sympatyków fantasy również nie brak głosów mało entuzjastycznych – wynika to jednak z obecności w ramach tego gatunku tak utworów wybitnych, jak i dzieł przeciętnych, które to w dużej mierze są odpowiedzialne za stereotypowe postrzeganie fantasy. Wybitny znawca gatunku, Brian Attebery pisze o tej gałęzi fantasy jako o „masowo produkowanym dostawcy” wcześniej wspomnianego „wish-fulfillment”, o „twórczości eskapistycznej w najgorszym tego słowa znaczeniu” oraz estetycznym ubóstwie objawiającym się wykorzystaniem stereotypowych bohaterów i motywów fabularnych, przewidywalną akcją oraz nieustannie powtarzającym się motywem znikomych sił dobra zwyciężających niezliczone zastępy zła (Oziewicz, 24). O ile słowa Attebery’ego nie są zbyt entuzjastyczne, warto zauważyć, że dość sprawnie i dokładnie prezentują ramy, w których mieszczą się najmniej ambitne z dzieł tworzonych w obrębie gatunku.  

Bliżej do celu, jakim jest stworzenie spójnej definicji fantasy zawiedzie nas kolejna z krytyków wymienionych przez Oziewicza – Sheila Egoff. Wśród najważniejszych cech fantasy wymienia ona „bezkompromisową percepcję rzeczywistości, szerokie wykorzystanie mitologii, nacisk na indywidualizm, skomplikowaną koncepcję czasu [...] oraz kinematograficzną wizję oddzielającą nowych fantastów od ich poprzedników”. Ponadto, Egoff twierdzi, iż „wielu autorów współczesnej fantasy jest, w odróżnieniu od twórców współczesnej fikcji realistycznej, moralnymi arbitrami naszych czasów” (Oziewicz, 68). 

Egoff w swojej definicji wspomina o kilku niesłychanie istotnych czynnikach. Po pierwsze, zauważa powagę roli, jaką w kształtowaniu fantasy odegrało pojawienie się kina. Wystarczy porównać wybraną losowo scenę z twórczości Poego czy Lovecrafta z fragmentami dzieł Gaimana, Rowling czy Pratchetta, by zauważyć tę zależność – współczesna fantastyka ma często więcej wspólnego ze zbeletryzowanym scenariuszem filmowym, niż z pisarstwem autorów, przykładowo, dziewiętnastowiecznych. 

Po drugie, podkreśla wagę indywidualizmu w fantasy. O ile Gemra i Rudolf wspominały o tym, że bohater otoczony jest grupką sprzymierzeńców – co, jak już zauważyliśmy, często nie ma wcale miejsca w opowiadaniach – o tyle dla Egoff ważny jest jednostkowy charakter bohatera. We wspomnianych wcześniej zbiorach opowiadań mamy najczęściej do czynienia z bohaterem-samotnikiem, outsiderem; w powieściach, owszem, pojawia się najczęściej drużyna, ale jest to drużyna zbudowana wokół jednej, centralnej postaci (Frodo u Tolkiena, Harry Potter u Rowling, Lyra u Pullmana, Roland u Kinga). Do tego dochodzi nam szereg utworów, w których mamy – tak jak w opowiadaniach – do czynienia z bohaterem-samotnikiem (Cień u Gaimana, Ged u Le Guin) lub bohaterem, któremu podporządkowana jest perspektywa narracji, choć jest on otoczony przez drużynę (na przykład Vimes, Margot lub Tiffany 3 u Pratchetta).

Trzecią istotną cechą fantasy, na którą wskazuje Egoff, jest owa moralna ocena naszych czasów. Kwestia ta wzbudzać może pewne kontrowersje (w końcu istnieje mnóstwo tekstów realistycznych, które podejmują się takiej ewaluacji – by wymienić chociażby niektóre dzieła Paula Austera), ważne jest jednak, że Egoff nadaje w tym momencie fantasy wyższą wartość – nie jest to, w jej rozumieniu, twórczość czysto eskapistyczna i łatwa pożywka dla wyobraźni, ale zbiór dzieł podejmujących kwestie pomijane przez inne gałęzie literatury. Jedynym problemem definicji Egoff jest jej wciąż zbyt szeroki zakres: wpadałyby do niej bowiem także teksty takie jak wspomniane już Szatańskie Wersety Rushdiego czy utwory Paulo Coelho. Nie da się jednak ukryć, iż konkluzje Egoff znacznie zbliżyły nas do osiągnięcia zamierzonego celu.

Z pomocą przychodzi Brian Attebery – ten sam badacz, który wcześniej niepochlebnie wyrażał się o najmniej ambitnych spośród dzieł wchodzących w skład fantasy. Proponuje on bowiem – w obliczu tak wielu niespójnych i często zupełnie ze sobą sprzecznych definicji gatunku – zupełnie inne podejście do problemu klasyfikacji fantasy. Postuluje wykorzystanie tzw. „fuzzy set theory,” czyli teorii, która zakłada nieistnienie ściśle określonych ram gatunku. Przy szeroko praktykowanym od czasów romantyzmu synkretyzmie, objawiającym się wzajemnym przenikaniem się poszczególnych gatunków, wydaje się oczywistym, że z czasem (najszybciej nastąpiło to chyba właśnie w przypadku fantasy) granice między typami literatury będą się coraz bardziej zacierać. Attebery proponuje, by zamiast określać te ramy, wskazać utwór będący dla gatunku dziełem centralnym, tak pod względem podejmowanych tematów, jak i wykorzystanych rozwiązań fabularnych, stylistycznych i poszczególnych motywów. W jego mniemaniu to Władca Pierścieni Tolkiena najdoskonalej spełnia to zadanie (Oziewicz, 26-7). Przy takim postawieniu sprawy z łatwością wskazać można elementy łączące kolejne dzieła fantasy z Władcą Pierścieni, zarazem pokazując jak daleko od Tolkienowskiego pierwowzoru znajdują się utwory wcześniej wpadające do gatunkowego „worka” (ang. „baggy theory”) fantasy. Możemy w tym momencie posłużyć się krótką listą: 
  • Seria Harry Potter (J.K. Rowling) – walka dobra ze złem, bohater skupiający wokół siebie drużynę, motyw questu (w siódmym tomie);
  • Cykl Ziemiomorze (Ursula Le Guin) – motyw questu, walka dobra ze złem, motyw ceny, jaką trzeba zapłacić za osiągnięcie celu; 
  • Amerykańcy Bogowie, Chłopaki Anasiego, Nigdziebądź (Neil Gaiman) – motyw wędrówki, wykorzystanie elementów mitologicznych; 
  • Cykl Świata Dysku (Terry Pratchett) – wykorzystanie baśniowych i mitologicznych stworzeń i motywów, rozległe nawiązania do współczesnej rzeczywistości;
  • Opowiadania wiedźmińskie (Andrzej Sapkowski) - wykorzystanie baśniowych i mitologicznych stworzeń i motywów, pseudo-średniowieczne realia, tworzenie sztucznych języków elfickich.  
Dla kontrastu wypada wskazać także różnice pomiędzy Władcą Pierścieni i dziełami, które w ramach poprzednich definicji trafiały w obręb fantasy, podczas gdy przy zastosowaniu „fuzzy set theory” znajdą się na odległym krańcu tego zbioru:  
  • Szatańskie Wersety (Salman Rushdie) – bohater nie heroiczny, brak motywu questu, wielopłaszczyznowość (parę historii rozgrywających się w różnych czasach w obrębie jednego utworu); 
  • Pielgrzym (Paulo Coelho) – bohater nie heroiczny, szeroko rozwijane aspekty filozoficzne, stylistyka powieści realistycznej, odbyta podróż nie wpływa na świat zewnętrzny;  
  • Burza (William Szekspir) – konwencja sztuki, brak motywu wędrówki / questu, nacisk na wątek miłosny, magia jako zestaw sztuczek, a nie objaw sił nadprzyrodzonych;  
  • Tristan i Izolda – nacisk na wątek miłosny, wyraźnie zaznaczony motyw chrześcijański, brak motywu walki dobra ze złem; 
  • Biblia – zupełnie inna stylistyka narracji, struktura obejmująca całą historię świata, a nie jedno istotne wydarzenie, brak bohatera obecnego przez cały ciąg zdarzeń, magia zastąpiona boskimi/diabelskimi interwencjami. 
Daleki jestem od stwierdzenia, że tego typu postawienie sprawy i zdefiniowanie fantasy jest najlepszym i ostatecznym rozwiązaniem. Wydaje się jednak, iż po całych dziesięcioleciach sporów pomiędzy badaczami, dojść można do pewnego konsensusu. Opierając się na połączonych teoriach Attebery’ego oraz Egoff można ustalić, iż zjawisku określanemu mianem fantasy najbardziej odpowiada zbiór tekstów, które:
  • charakteryzują się podobieństwem do Władcy Pierścieni pod względem fabularnym, stylistycznym, tematycznym oraz wykorzystanych motywów,
  • opisują zdarzenia dotyczące pojedynczego bohatera – działającego samotnie, bądź w otoczeniu drużyny,
  • wykorzystują sposób budowania narracji i opisów wywodzący się z kinematografii.
Jestem pewny, że powyższy tekst nie doprowadzi do zaprzestania sporów na temat tego, co fantasy jest, a co nie – nawet pośród niewielkiej społeczności ludzi, którzy się z nim zapoznają. Od każdej bowiem reguły istnieją wyjątki – tych zaś zawsze będzie pod dostatkiem wśród bogactwa tekstów, z jakimi mamy możliwość zetknąć się w dzisiejszych czasach. Niemniej jednak mam nadzieję, że zaprezentowane przeze mnie poglądy skłonią was do dyskusji i zastanowienia nad tym, czym dla was jest fantasy. Jak mówił Bilbo: „To niebezpieczna sprawa, Frodo, opuszczać swój dom. Wyjdziesz na trakt i jeśli nie będziesz pilnował swoich nóg, nie wiadomo, gdzie cię poniosą” (98). Może kiedyś poniosą was ku definicji fantasy: jasnej, spójnej i odpowiadającej temu, komu ma odpowiadać – nie krytykom, ale pisarzom i czytelnikom.  


Bibliografia:
  • Gemra, Anna i Edyta Rudolf. „Fantasy”, Słownik literatury popularnej. Red. Tadeusz Żabski. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego: Wrocław, 2006. 
  • How to Write Tales of Horror, Fantasy & Science Fiction. Red. J.N. Williamson. Writer’s Digest Books: Cincinnati, Ohio, 1987
  • Legendy. Red. Robert Silverberg. Rebis: Poznań, 2004
  • Oziewicz, Marek. One Earth, One People. McFarland: Jefferson, North Carolina, 2008
  • Pułka, Leszek. „Literatura fantastycznonaukowa (science fiction)”, Słownik literatury popularnej. Red. Tadeusz Żabski. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego: Wrocław, 2006
  • Sapkowski, Andrzej i Stanisław Bereś. Historia i Fantastyka. Supernowa: Warszawa, 2005
  • Tolkien, J.R.R., The Lord Of The Rings: The Fellowship Of The Ring. HarperCollins: London, 2002
  • Walc, Krystyna. „Horror”, Słownik literatury popularnej. Red. Tadeusz Żabski. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego: Wrocław, 2006
  • http://pl.wikipedia.org/wiki/Fantas
  • http://www.locusmag.com/2008/Issue10_LeGuin.htm

1) Pełny tekst wywiadu dostępny w „Locus Magazine” z Października 2008. Fragmenty na stronie: www.locusmag.com/2008/Issue10_LeGuin.html #wróć
2) Wszystkie tłumaczenia z One Earth, One People Oziewicza własne. #wróć
3) Jeśli ktokolwiek ma pojęcie, czemu w tłumaczeniu Doroty Malinowskiej-Grupińskiej Tiffany jest Akwilą bardzo proszę o uchylenie rąbka tajemnicy. #wróć


Podobne artykuły:

» Mitologiczne źródła opowieści
» Wywiad z KelThuzem
» Wywiad z Adrianem Tchaikovsky'm
» Ptaki w mitach i legendach
» Ośmiobitowy teatrzyk...


Mamy 15 zapisanych komentarzy.

Aktualnie jest wyświetlana 1 z 2 stron komentarzy.

hmm, 2009-05-19 16:25:40
Bardzo dobry, analityczny tekst - sensownie i jasno napisany, narracja z polotem, widać tu też jakieś głębsze przemyślenia. Podoba mi się :] Tak, jak nie przepadam za fantasy jako gatunkiem, tak ten esej autentycznie był dla mnie interesujący.

To już wiem, 2009-05-19 21:37:37
Na kogo pójdzie jeden głos ;) Oby tak dalej, świetna robota!

Hmm, 2009-05-21 07:08:02
Myslę, że budowanie definicji fantasy w oparciu o motywy jest nieuzasadnione - motyw drogi na ten przykład nie może stanowić istoty gatunku. - Tu się raczej zgadzamy.
Co do genezy.... podajesz Biblię. Ja bym jednak sięgnął do mitologii, są o wiele starsze i bardziej... barwne. Tyle tylko, że... właśnie... w swoim czasie owe mitologie uchodziły za absolutną prawdę:) Ci, którzy je snuli na bezkresnych stepach czy pustyniach, święcie wierzyli w ich prawdziwość....podobnie w przypadku Biblii. Zatem? Szukać genezy u Dantego? W średniowiecznych próbach opisu piekła? Jesli potraktujemy wszelkie mitologie jako próby "racjonalnego" opisu rzeczywistości, to wypadnie zacząć właśnie od średniowiecza.

Re: Hmm, assarhadon, 2009-05-21 09:10:00
assarhadon napisał/a: " Szukać genezy u Dantego? W średniowiecznych próbach opisu piekła? Jesli potraktujemy wszelkie mitologie jako próby "racjonalnego" opisu rzeczywistości, to wypadnie zacząć właśnie od średniowiecza. "

A co, jeśli Dante też wierzył, że opisuje rzeczywistość? Zdaje się, że ówcześni ludzie uważali taki obraz zaświatów za prawdziwy, jeżeli się nie mylę Alighieri i na łożu śmierci ręczył za to, że faktycznie odbył ową opisaną przez siebie podróż. Jeżeli wykluczasz cokolwiek dlatego, że dla autorów i ówczesnych ludzi nie była to fikcja, to średniowiecze też nie pasuje do klucza.

Poza tym jak dla mnie Biblia jest tu podana jako przykład książki, która z powodu zbyt szerokiej teorii podpada pod fantasy, choć książką z tego gatunku nie jest. O genezie gatunku nie ma w tym tekście słowa, downbylaw pisze o jego definicjach, nie początkach powstawania etc.

Re: Re: Hmm, assarhadon, Arieen, 2009-05-22 06:44:50
Stawiając pytanie: "czym jest fantastyka" autor artykułu kwestii genezy nie uniknie, zresztą sam o niej wspomina w "tym" tekście, odwołując się do znanych tekstów naszej kultury. Wybierając jakąś definicję mimowolnie przyjmuje się konsekwencje.

Co do Dantego masz całkowitą rację. Istotą fantastyki wydaje się więc być "zamierzona" fikcyjność tematyki. Tak mi wychodzi z tego wszystkiego. Ciekawe, co na to autor:) no i Ty:)

Re: Re: Re: Hmm, assarhadon, Arieen, assarhadon, 2009-05-22 10:31:48
Po pierwsze, genezy da się uniknąć, bo o faktycznej genezie słowem tu prawie nie wspominam. Geneza to czegoś pochodzenie, a nie rozwój (rozwój to ewolucja). Genezą dla fantasy byłyby wszelkiego rodzaju mitologie, eposy, romanse, legendy, baśnie, powieść gotycka, łotrzykowska, utopia etc. Nie wspominam nawet o takich gościach jak Lord Dunsany czy George MacDonald bez których jakakolwiek 'geneza' fantasy byłaby niekompletna.
Po drugie, nie przeinaczaj proszę moich zamierzeń. Nie stawiam pytania "czym jest fantastyka", ale "czym jest fantasy". To dwie zasadniczo różne kwestie. Fantastyka jest w Biblii, w mitologiach, u Dantego, u Szekspira - niech tam, u Pilcha się nawet fantastyczność jakaś znajdzie. Fantasy to natomiast gatunek literatury i nad jego definicją skupiałem się w powyższym artykule.
PS. Co ma oznaczać cudzysłów przy słowie "tym"? Jeśli miał coś przekazać, to ja tego nie załapałem.
PS II. Z tą "fikcyjnością" też jest różnie. Czytałem ostatnio, że pewne badania wskazują na to, że Grecy (przynajmniej w późniejszym okresie) przykładowo niekoniecznie uważali swoich bogów za faktycznie istniejących. Czy to już czyni grecką mitologię fantasy?

tłumaczenie Pratchetta, 2009-05-22 12:28:56
Z innej beczki: Chciałbym przeprosić Paulinę Braiter za niecne przypisanie jej wątpliwej jakości tłumaczenia "Wolnych Ciutludzi" oraz "Kapelusza Pełnego Nieba" Pratchetta. Przekład ów jest dziełem Doroty Malinowskiej-Grupińskiej i to jej możemy podziękować za Akwilę. Ostatnio za dużo chyba siedzę w Gaimanie, którego pani Braiter tłumaczy na potęgę i mi się zwoje w mózgu poplątały :).

Re: tłumaczenie Pratchetta, downbylaw, 2009-05-22 13:16:05
Poprawione.

Spieszę z wyjaśnieniem, 2009-05-25 06:17:24
Fantastyka - fantasy - ok, moje niedopatrzenie. Tyle, że podstawowe Twoje pytanie w pierwszym akapicie brzmi: "czym jest fantastyka"? Potem zabierasz się do rzeczy.
A teraz coś na moją obronę.
Od jakiegoś czasu - studiów - wyznaję pogląd U. Eco, który w swej trorii interpretacji tekstów kultury stwierdził, że istnieją trzy intencje: autora, czytelnika i tekstu. Intencja autora to wiadomo: co chce przekazać - pisze w określonym celu. Intencja tekstu - często mówimy, że "żyje on własnym zyciem" itd. Natomiast intencja czytelnika.... właściwie każdy odczytuje tekst po swojemu. Ja też. Dlatego kiedy ktoś stara się znaleźć odpowiedź, czym jest fantastyka lub fantasy, i podaje definicje oraz opinie innych, to...myslę, że jednak o genezę zahacza.
Na koniec ostatnia rzecz: niczego nie przeinaczam, nie sugeruję - z tym "tym" to zwykłe tylko podkreslenie przedmiotu dyskusji - ja tu tylko czytam.
Mam nadzieję, że wszystko jasne i nikt nie czuje się urażony.
Pozdrawiam
Ass...

gratulację, 2009-05-25 21:03:30
chciałem powinszować autorowi za bardzo ciekawy (przynajmniej dla mnie) tekst. Pewnie sporo czasu musiałeś poświęcić na stworzenie "Gdzie smoki żyły..." - naprawdę wielkie dzięki Tobie za to :]

[1]   [2]   


[Następna] [Ostatnia]


Dodaj komentarz, jako użytkownik niezarejestrowany!

Autor:
E-mail(*):
Temat:
Treść:
Stolica Polski?:
* Podaj, jeśli chcesz być powiadomiony o odpowiedzi na Twój komentarz

Polecamy
Reguła dziewiątek - Terry Goodkind
Reguła dziewiątek - Terry Goodkind

Główne Menu
» Strona Główna
» Redakcja
» Kontakt
» Współpraca
» Patronaty
» Reklama
» Partnerzy
» Linki
» Forum
» Kanał RSS

Menu Twórczości

Artykuły
  » Kultura
  » Literatura
  » Relacje

Książki
  » Fragmenty
  » Władca Pierścieni

Nauka popularna
  » Filozofia

Recenzje
  » Czasopisma
  » Filmy
  » Komiksy
  » Książki
  » Prace naukowe

Twórczość własna
  » Krótkie formy
  » Opowiadania
  » Przyszłość wyimaginowana

Logowanie
Czym jest system i dlaczego warto założyć w nim konto?
Nie masz konta? Zarejestruj się!

ID
Hasło
Zapomniałeś hasła? Kliknij tutaj!

Blogi

» KONY Che Guevarą roku 2012 (5)
» Różności i próżności (8)
» Zgubiłem Oscara (3)
» Mój filmowy 2011 (8)
» Odcinek po-świąteczny (4)
» Mój Mały Projekt (3)
» Lato z książką, czyli co ... (6)
» Lato z książką, czyli co ... (5)

Więcej

Galerie
Ranking galerii:


Diamencik (6)
2. Kontrola (5.75)
3. Jalathion (5.75)
4. Smok drzewny (5.73)
5. katedra (5.73)

Więcej

Galerie:


kierunki (0)

» Za ciemno (0)
» Żelazko (5)
» Wiosło (2)
» Wiosło (15)

Więcej

Ranking stron
1. sesje RPG - forum
2. Ostatni Bastion
3. moja galeria po prostu
4. P.O.G.R.O.M.
5. Samookaleczenia

Więcej
KELTHUZZAR - epic slavic metal
KARTY PLASTIKOWE, kapitalizm - ayn rand, psycholog łódź, nauka jazdy łódź, ochrona przeciwpożarowa Bielsko-Biała, ochrona przeciwpożarowa Bielsko-Biała, diablo 3 download, gołębie pocztowe, gry komputerowe, meble systemowe, meble do pokoju, dentysta Szczecin,